Table of Contents Table of Contents
Previous Page  6 / 84 Next Page
Information
Show Menu
Previous Page 6 / 84 Next Page
Page Background

6

Pobjeda

13, 14. i 15. jul 2018.

U fokusu

Esej o Trinaestojulskomustanku – pripreme, tok i odjek (2)

Ništanijemogloslo

Autor:

Radoje PAJOVIĆ

„Crnogorski narode! Ti si se prvi

podigao na oružani ustanak

kada te pozvala Komunistička

partija Jugoslavije. Ni kaznena

ekspedicija fašističkih lešinara,

ni popaljena sela, ni nevine

žrtve koje su pale od ubilačke

okupatorske ruke nijesumogli

slomiti tvoj borbeni duh, tvoju

čvrstu riješenost da se i dalje

boriš protivmrskog okupatora

do svog konačnog oslobođenja.

Istraj, crnogorski narode, u toj

teškoj borbi zajedno sa drugim

narodima Jugoslavije“, kaže se u

proglasu koji je CKKPJ objavio u

novembru 1941. godine.

Trinaestojulski ustanak je

imao izvanredan odjek i unu-

tar Jugoslavije, i u svjetskoj

javnosti, i kod prijateljskih ze-

malja i naroda, i kod neprija-

teljskih zemalja i pokreta. Ne

trebazaboravitidajeustanaku

Crnoj Gori izbio u vrijeme ka-

dajegotovosvaEvropastenja-

la pod nacifašističkom čiz-

mom i kad su sileOsovine bile

unajvećojsnazi,kadajeokotri

milionaosovinskihvojnikane-

zadrživo jurilo prema sovjet-

skim centrima – Kijevu, Mo-

skvi i Lenjingradu. Na dan 13.

jula 1941. godine trupe nje-

mačkog Vermahta već su bile

upale oko 600 km u dubinu

sovjetske teritorije.

Pokreti otpora uEvropi nijesu

se „živi čuli“. Poslije rata fran-

cuski socijalisti su isticali kako

je crnogorski ustanak djelo-

tvornouticaona francuski po-

kret otpora. Oni sunaglašavali

da je to za njih bio prelomni

momenat.

Prirodno da je crnogorski

ustanak imaouticaj i podsticaj

na svoje prve susjede. O tome

se u Rezoluciji Pokrajinskog

savjetovanja KPJ za CrnuGo-

ru, Boku i Sandžak, od8. avgu-

sta 1941. godine, kaže:

„Dosadašnje oružane akcije

koje smo vodili u Crnoj Gori

imalesuogromanuticajnapo-

kretanje i razvijanje nacional-

nooslobodilačkeborbeuokol-

nim oblastima, a naročito u

Albaniji, Hercegovini i San-

džaku“. (ZbornikNOR).

UTICAJ

Svakako jecrnogorskiustanak

značajno djelovao na razvitak

NOPJugoslavije.Većjerečeno

dajenasastankuCKKPJuBe-

ogradu, 4. jula 1941, odlučeno

da akcije protiv okupatora

počnumanjimgerilskimoru-

žanimakcijama i sabotažama,

jer senijeznalokakoćenarodi

Jugoslavije reagovati na oru-

žano suprotstavljanje silama

Osovine: To je bila suviše oz-

biljna stvar. Silama Osovine

nijemogla da učini ništa ni re-

gularna Kraljevska jugoslo-

venska vojska sa čitavim dr-

žavnim aparatom i službama.

A jula 1941. nema nikakve dr-

žave, ni regularne vojske, ni

političkih partija. Uzemljama

Jugoslavije vladao je opšti ha-

os. Kralj, vlada i vojni vrhpošli

su u emigraciju, država je raz-

bijena na istorijske i geograf-

ske zemlje i pokrajine, dio dr-

žave su anektirali agresori. Na

političkoj pozornici postojala

je jedino KPJ, koja je jedina

brinula o odbrani zemlje, ali

bez prave podrške od većine

naroda. Ta partija jeste preu-

zela brigu za sudbinu jugoslo-

venske države i jugosloven-

skih naroda, ali to je partija

kojaje20godinabilavanzako-

na, nepriznata, ne samo oddr-

žave, nego ni od većine gra-

đanskih političkih partija.

Istina,odsredine30-ihgodina

XXvijekaKPJ se živomaktiv-

nošću bori za interese najširih

slojeva naroda, a uoči rata po-

kazala se kao važan činilac za

odbranuzemlje.Ali,dalijesve

tobilodovoljnodaKPJpreuz-

me istorijsku odgovornost za

sudbinu zemlje? Ni međuna-

rodne okolnosti joj nijesu išle

naruku. Jedini pravi oslonac,

Sovjetski Savez, od avgusta

1939. do 22. juna 1941. nalazio

se uprijateljskimodnosima sa

Hitlerovom Njemačkom,

ovjerenim državnim ugovo-

rom. Ipak seuKPJvjerovalou

privremenost i neodrživost

takvogsaveza.

Nakon nekoliko uspješnih ak-

cija i oslobođenja nekoliko

važnih crnogorskih gradova,

crnogorskorukovodstvojepo-

slalouBeogradiskusnogrevo-

lucionaraMitraBakićadaTitu

i Centralnom komitetu KPJ

podnese izvještaj o uspjesima

crnogorskih ustanika. Jedan

odbitnihmomenatazauspjeh

crnogorskih ustanika bio je u

činjenici da je crnogorski na-

rod masovno stao uz KPJ i

ustaničko rukovodstvo. To su

primijetili i konstatovali najvi-

ši okupatorski funkcioneri –

visoki komesar grof Serafino

Macolini i general armije Pir-

cio Biroli. U izvještaju od 17.

julaMacoliniističeda„stanov-

ništvo gotovo uopšte nije uze-

lo učešća“ u farsi oko Petrov-

danske skupštine, koja je

proglasila „nezavisnu“ Crnu

Goru pod fašističkim protek-

toratom. (Zbornik, XIII, 1,

dok.55).AgeneralPircioBiro-

li, u izvještaju načelnikuGlav-

nog generalštaba Vojske, od

23. jula 1941. kaže: „Stanovniš-

tvo podržava neprijatelja“.

1

Neprijatelj u ovom slučaju su

ustanici. O ovom iskustvu sa

ustanicima, čak pri kraju ope-

racija, Pircio Biroli je zabilje-

žio: „Držati Crnogorce u po-

kornosti, u ovim pogoršanim

ekonomskim uslovima..., za-

nesene komunističkom ideo-

logijom… pokušati da se održi

red obećanjima i ubeđivanji-

ma – znatno je isto što i orati

more, dakle iluzija“ (Zbornik

NOR).

PROMJENA

STRATEGIJE

Titojebiooduševljenizvješta-

jem o situaciji u Crnoj Gori.

Računao jeda jesličnasituaci-

ja sa raspoloženjem i ostalih

jugoslovenskih naroda, pa je

odlučio da promijeni ratnu

1

strategijupremaokupatorima

i da sve jugoslovenske narode

pozove na opšti ustanak. Tim

povodom CK KPJ je 25. jula

1941. objavio proglas narodi-

ma Jugoslavije u kome piše:

„Kucnuo je čas da se digne či-

tavnaroduborbuza svojuslo-

bodu“.Obraćajući seSrbimau

proglasu se kaže: „Na ustanak,

srpski narode! Ugledaj se na

crnogorski narod koji je ustao

da zbaci okupatorski jaram

italijanskih fašista“. (Doku-

ment je objavljen više puta u

raznim zbornicima dokume-

nata. Ovdje je citirano prema:

„Izvori za istoriju SKJ, NOR i

Revolucija 1941

-

1945, knj. 1,

dok. 26, str. 109).

Svakako je najzanimljivije ka-

ko su osovinske komunističke

i vojne strukture reagovale na

crnogorski julski ustanak.

Ministar spoljnjih poslova fa-

šističke Italije grof Galeaco

Ćano, iz dana u dan pratio je

ustanička zbivanja u Crnoj

Gori.Poddatumom17.jul1941.

zapisao je: „Crnogorski usta-

nakseširiidobijasvevećeraz-

mjere. Kad stvar ne bi imala

duboko i gorko značenje, bila

bi smiješna, jer zapravo danas

se vodi rat između Italije i Cr-

ne Gore (podvukao R. P). Na-

dajmo se da će naši vojnici sa-

mi izaći na kraj s ustanicima i

da nećemo biti prisiljeni da

tražimonjemačkupomoć“.

(GrofĆano,Dnevnik).

Još više pesimizma pokazalo

je vojno i političko rukovod-

stvotzv.NezavisneDržaveHr-

vatske. Njen Glavni stožer je

22. jula 1941. godine saopštio

da je italijanskamoralna i voj-

nička vrijednost na području

Crne Gore u opadanju. „Ove

žalosne vojničke pojave uka-

zujunabrzivojničkislomitali-

janske vojske u Crnoj Gori sa

mogućimkobnimposljedica-

ma u Italiji“. (Z. Lakić, Narod-

na vlast u Crnoj Gori 1941-

1945).

KomandantVI armijskogkor-

pusa, iz sastava II armije (Su-

persloda), sa sjedištem u Du-

brovniku, obavještava svoje

divizije („Sasari“, Bergamo“ i

„Marke“) i komandu svoje ar-

mije (29. jula 1941) da tadašnja

situacija na Balkanu ima obi-

lježje: „Snažanustanakkomu-

nističkih i četničkih elemena-

ta u Crnoj Gori; Stanovništvo

je zavedeno. Postoji moguć-

nost… da se ovi elementi pre-

bace sa crnogorske teritorijeu

Hrvatsku…“. Daje se uputstvo

diviziji „Marke“ dapomoguć-

nosti spriječi prelazak ustani-

cima sa crnogorske na hrvat-

sku teritoriju. (Zbornik)

Svojevremeno, beogradski list

„Politika“ objavila je izvještaj

njemačkeGlavne komande za

Srbiju (oko25. jula 1941)Glav-

noj komandi Wermachta da

partizanske snage u Srbiji

izvode povremeno oružane i

diverzantskeakcije,alidaizra-

žavaju bojazan da se ustanak

izCrneGore ne prelije u Srbi-

ju.

Vođa fašizma i predsjednik

italijanske vlade nije mnogo

komentarisao situaciju u Cr-

nojGorivećjekomandantuIX

italijanske armije sa sjedištem

u Tirani, armijskomgeneralu

Alesandru Pirciju Biroliju na-

redio(24.jula):„OtiditeuCeti-

nje da bi na licumesta uprav-

ljali operacijama koje već liče

na rat. Preuzećete zajedno s

vojnomi civilnuvlast.Musoli-

ni“. (Zbornik NOR).

PRVANEPRIJATELJSKA

OFANZIVA

Na vijest o crnogorskom

ustanku od 13. jula 1941. godi-

ne, komandant oružanih sna-

ga Albanije (IX armija), pod

čiju su nadležnost spadale i

oružane snage u Crnoj Gori,

general armije Alesandro Pir-

cio Biroli, 15. jula, izdao je za-

povijestzapreduzimanjeope-

racija za gušenje crnogorskog

ustanka. Rukovođenje opera-

cijama povjereno je koman-

dantuXIV armijskog korpusa

generalu LuiđijuMentastiju,

na koga je prenio svu vojnu

vlast na cijeloj crnogorskoj te-

ritoriji.

Na raspolaganju su mu bile

sljedeće snage: divizije „Mesi-

na“ (koja se već nalazila u Cr-

nojGori, „Pulje“ (Puglie), „Ta-

r o “ , a l p i n s ke d i v i z i j e

„Pusterija“ (Pusteria) i „Kaća-

tori dele Alpi – Alpski lovci“

(Cacciatori delle Alpi), pla-

ninska pješadijska divizija

„Venecija“ (Venezia), Prva i

Druga grupa alpinaca „Va-

le“ (Valle), borbene grupe

„Skenderbeg“ i konjička

grupa „Gvide“, nekoliko

legijacrnihkošulja, dva

bataljona karabinjera,

petbataljonagranične

straže, tri bataljona fi-

nansijske straže, Peta

vazduhoplovna izvi-

đačkagrupa,tenkov-

ske jedinice „Fiat“

–3.000,Vojnipomorskicentar

u Tivtu, dvije krstarice, torpi-

ljerka „Kadore“ (Cadore) i ne-

kolikomanjih plovnih jedini-

ca. Sve su ove snage pripadale

IX armiji, odnosno komandi

oružanihsnagaAlbanije.Izsa-

stava II armije (Supersloda)

crnogorsko-hercegovačku

granicu, koja je istovremeno

bila granica sa tzv. Nezavi-

snom Hrvatskom Državom,

posjela je divizija „Marke“

(Marche) (VI armijski kor-

pus), sa zadatkomda spriječi

prelivanje ustanka iz Crne

Gore.

Osimregularnihjedinicaugu-

šenju crnogorskog ustanka

angažovane su tzv. dobrovo-

ljačke jedinice izAlbanije i sa

Kosova, tzv. „vulnetari“

sa područja Plava,

Gusinja i Rožaja i

muslimanska

milicija iz San-

džaka. Računa

se da je u nere-

Oovom iskustvu sa

ustanicima, čak pri

krajuoperacija,

PircioBiroli je

zabilježio: „Držati

Crnogorce u

pokornosti, u

ovimpogoršanim

ekonomskimus-

lovima..., zanesene

komunističkom

ideologijom…

pokušati da se održi

redobećanjima i

ubjeđivanjima –

znatno je isto što i

oratimore, dakle

iluzija“