Table of Contents Table of Contents
Previous Page  9 / 48 Next Page
Information
Show Menu
Previous Page 9 / 48 Next Page
Page Background

9

Pobjeda

Četvrtak, 12. jul 2018.

U fokusu

Esej o Trinaestojulskomustanku – pripreme, tok i odjek (1)

Događaj koji jezadivioEvropu

Drugi ustanički dokument koji zaslužuje pažnju jeste Rezolucija

pokrajinskog savjetovanja KPJ od 8. avgusta 1941. godine (Zbornik

NO). Rezolucija ima četiri odjeljka. Kroz svaki odjeljak provijavaju

elementi političke platforme NOP-a.

U samompočetku se naglašava da oslobo-

dilačka borba naroda Jugoslavije, pa time i

crnogorskog naroda, nije stvar samo komu-

nista. Naprotiv, kaže se u Rezoluciji, ta borba je

stvar svih iskrenih patriota, svih rodoljuba, svih onih

koji žele da se dođe do nacionalnog oslobođenja ispod

jarma fašističkog okupatora, a komunisti su najodlučniji,

najnepomirljiviji, najhrabriji i najdosljedniji zatočnici te borbe za naci-

onalnu nezavisnost i demokratsku narodnu vladavinu.

Tadašnji politički trenutak crnogorske i jugoslovenske borbe oci-

jenjen je kao odlučna faza – oslobodilačke antifašističke revolucije.

Njoj prethode akcije gerilskih odreda, kao prethodnica buduće oslo-

bodilačke vojske. Taj trenutak je ocijenjen kao svestrana voj-

nička i politička priprema opštenarodnog oružanog ustan-

ka, uvlačeći u njega sve rodoljube i antifašističke elemente.

Uporedo sa borbomprotiv okupatora pominje se i borba

za nacionalno oslobođenje od velikosrpske buržoazije, koja je

1918. godine Crnoj Gori uskratila ne samo državnost, nego i

nacionalnu slobodu, čak ukinula i naziv Crna Gora kao

geografski pojam. Umjesto starog imena upotrije-

bljen je naziv „Zetska oblast“, a kasnije − Zetska

banovina.

Sastavni dio Rezolucije pokrajinskog savje-

tovanja od 8. avgusta je i Đilasovo pismo

Pokrajinskom komitetu KPJ, koje je u potpunosti posvećeno savje-

tovanju. U tompismu Đilas dopunjava i pojašnjava neke stavove

Rezolucije. Tako „Nacionalno-oslobodilačku antifašističku revolu-

ciju“ Đilas smatra nužnom etapomproleterske revolucije! A zatim

− „Predstojeća antifašistička revolucija riješiće pitanje: nacionalne

nezavisnosti, prava naroda na samoopredjeljenje, pitanje demokrat-

ske narodne vladavine i uništenje svih ostataka fašističke reakcije,

pitanje snošljivog života za radničku klasu i radne seljake mase i

pitanje garancija tekovina te revolucije (organizovani i naoružani

narod)“. (Zbornik NO).

Rezolucija ovog savjetovanja, Đilasovo pismo i neki drugi Đilasovi

stavovi bili su predmet kritike Centralnog komiteta KPJ, ali to je

druga tema.

Rezolucija

Prve ustaničke

akcije počele su

13. jula, u zoru

uVirpazaru, đe

je bio italijanski

garnizon od

stotinak vojnika,

a zatimu Čevu

i Mišićima,

đe su bile

karabinjerske

i nansijske

stanice

Okupator je imao 735 (a ne

1200) poginulihvojnika).

PRINCIPI

Osimoružanog(vojnog)uspje-

ha koji su ustanici izvojevali u

borbi protiv italijanskog oku-

patora, Trinaestojulski usta-

nak je pokrenuo i neka politič-

ka, građanska, državno-pravna

pitanja koja su od značaja za

CrnuGoru, ali i ne samozanju.

Kaoprvo,Trinaestojulski usta-

nak je istakao neke principe

koji važe do dana današnjega.

PrivremenaVrhovnakomanda

(PVK) nacionalnooslobodilač-

kih trupa u Crnoj Gori, Boki i

Sandžaku, kao najviši organ

vojne i političke prirode, obja-

vila je 22. jula jedan dokument

od posebnog značaja. Taj do-

kument imao je višestran ka-

rakter.Onjebioidekret,iuput-

stvo, i obznana, a mogao bi,

naravnouslovno, dasenazove i

ustaničkaMagna carta liberta-

tum. On formalno nema naslo-

va, a upućen je „cjelokupnom

narodu na teritoriji Crne Gore,

Boke i Sandžaka! Svimbataljo-

nima, četama, gerilskim odre-

dima, svima starješinama“. Taj

dokumenat je po mnogo čemu

neuobičajenza jedno revoluci-

onarno vrijeme i ne podudara

se sa stavovima KPJ, ni inače, a

kamoli u ratnom vremenu.

NjegapotpisujeMilovanĐilas,

prva ličnost Privremene vr-

hovne komande, ali ga ne pot-

pisuje ni kao komandant, ni

kao delegat CK KPJ, već kao

književnik.

Glavne karakteristike toga do-

kumenta su: antifašizam, slo-

boda,građanskailjudskaprava

i demokratija.

Kao glavni i najodgovorniji či-

nilac ustanka, PVK najprije

ukida svevlasti – i okupatorske

i domaćekolaboracionističke, i

privremenopreuzimasvuvlast

do organizovanja pravih orga-

navlasti,administrativneisud-

ske.Započetaknagovještavase

formiranje opštinske i sreske

vlasti, a zemaljska vlast će doći

kasnije.

-Pravodabiraju i dabudubira-

ni dobijaju građani oba pola, i

muškarci i, po prvi put, žene.

Biračkicenzuspomjerasesa21

na 18 godina starosti, a vojnici

(borci) imaju pravo glasa bez

obziranagodine.Pravoglasasa

navršenih 18 godina imaju svi

građani, bez obzira na vjerois-

povijest, nacionalnost i rasu.

- Garantuje se lična sloboda,

nepovredivost stana i imovine,

sloboda vjerskih obreda i reli-

gioznih ubjeđenja, sloboda

iskazivanja misli bilo kojim

putem, sloboda udruživanja,

zbora i dogovora.

- Zabranjuje se djelatnost svih

političkihstranakakojesupro-

povijedale i propovijedaju an-

tidemokratska i fašistička

ubjeđenja, a dozvoljava se slo-

bodan rad svim političkim

strankamakojestojenaprinci-

pimademokratije i nacionalne

ravnopravnosti i svojimdjelo-

vanjempomažuoslobodilačku

borbunaroda.

Dalje se daju uputstva kako se

biraju opštinske i sreske vlasti.

Posebno se daju uputstva za

biranjenarodnihivojnihsudo-

va. Pri tome se naglašava da ko

god bude uhapšen mora biti

saslušanu roku od šest sati, a u

roku od 48 sati predat narod-

nomsudu. Svaki optuženi gra-

đaninmora imati branioca.

Što reći za ovaj dokument?

Pravanarodnofrontovskaplat-

forma. Ali, djeluje gotovo ne-

stvarno za ratno, a pogotovo,

revolucionarno vrijeme.

(Nastavaku

sjutrašnjembroju)

Autor:

Radoje PAJOVIĆ

Pripreme za pokretanje oru-

žane borbe protiv okupatora

uCrnojGori počelesunedje-

lju dana nakon aprilskog slo-

ma. U selu Velje Brdo, kod

Podgorice, održano je 24.

aprila 1941. godine prošireno

savjetovanjePKKPJzaCrnu

Goru, Boku i Sandžak. Savje-

tovanju je prisustvovalo i ne-

koliko članovaCKKPJ. To su

bili Božo Ljumović, Blažo

Jovanović, Vladimir Popović

Španac, Krsto Popivoda i, po

svoj prilici, Milovan Đilas,

koji o tome posredno govori,

alineiorevolucionarnomra-

tu. Na savjetovanju je najviše

pažnje posvećeno priprema-

ma za oružani otpor okupa-

toru. Kao najvažnije, odluče-

no je da se pri Pokrajinskom

komitetu KPJ formira Vojna

komisija za prikupljanje i

uskladištavanje oružja. Na

čelo Komisije postavljen je

organizacioni sekretar PK

KPJ, a pri mjesnimkomiteti-

ma formirane susreskeko-

misije na čelu sa organi-

zacionim sekretarima

KPJ. Pokrajinsku komisiju

činili su: Blažo Jovanović,

Boško Đuričković, Jovo Ka-

pičić i Jevto Šćepanović. Ka-

koizgleda,nasavjetovanjusu

razmatrane i Teze o politič-

koj situaciji poslije kratko-

trajnog aprilskog rata. Orga-

nizacioni sekretar PK KPJ

učestvovao je i na Majskom

savjetovanjuKPJuZagrebu.

OBUKA

Nakon ova dva savjetovanja

pristupilose formiranjuoru-

žanih gerilskih grupa, do ja-

činevoda.Dopočetkaustan-

ka formirano je 286 takvih

grupa sa ukupno oko 6.200

boraca. Grupe su formirane

od članova KPJ, starijih čla-

nova SKOJ-a i bliskih prija-

telja KPJ. U skrovitim brd-

s k i m , p l a n i n s k i m i

šumovitim predjelima orga-

nizovana je vojna obuka, na-

ročitoomladinacakojinijesu

služili vojni rok. Obučavali

su ih aktivni oficiri i podofi-

ciri, kao i rezervni oficiri. Sa

ženama, članicama KPJ i

SKOJ-a, i drugim povjerlji-

vim ženama, vršena je sani-

tetska obuka. I vojna i sani-

tetska obuka obavljane su u

najvećoj tajnosti. Okupator

je o tome saznao tek kad je

ustanakpočeo.

Preko proglasa, oglasa i taj-

nih sastanaka, partijska ru-

kovodstva su obavještavala

provjerene patriote o pribli-

žavanju vremena odluke.

NapadomSilaosovinenaSo-

vjetski Savez (22. juna 1941),

narod je slutio da se „nešto

veliko“ priprema. Oružane

grupe su intenzivirale obu-

ku.

DolazakMilovana Đilasa (7.

jula)kaodelegataCKKPJ, za

pokrajinsko rukovodstvo

KPJ značilo je neposredni

početak oružanih akcija, ali

ne ustanka, a ponajmanje

opštenarodnog.SastanakPK

KPJ održan je već sjutradan,

8. jula, u Stijeni Piperskoj

(zaselakRavniLaz),nakome

jeĐilas upoznao crnogorsko

rukovodstvo sa stavovima

CK KPJ, a posebno sa Tito-

vimstavomda oružane akci-

je protiv okupatora zadrže

gerilski karakter, a to znači

manje oružane akcije, sabo-

taže, a nikakoustanak.

Crnogorsko rukovodstvo je

željelo da oružane akcije

počnu na neki slavni datum,

kao što je 14. jul, dan početka

francuske buržoaske revolu-

cije. Kako je taj dan (14. jul)

padao u ponedjeljak, od toga

se odustalo. Prevagnulo je

mišljenjeda tobudeunedje-

lju (13. jula), jer je neradni

dan, kada vojska, po pravilu,

odmara, pa da se na taj dan

postigne iznenađenje. Odlu-

čeno je da prve akcije počnu

na području Okružnog ko-

miteta KPJ Cetinje (Cetinj-

ski i Barski srez i dio Podgo-

ričkogiNikšićkogsreza),ato

praktično znači u tzv. staroj,

podlovćenskoj Crnoj Gori.

Italijanske oružane snage u

CrnojGoriutovrijemečinile

su: pješadijskadivizijaMesi-

na, ojačana legijomcrnihko-

šulja, nekolikobataljonagra-

nične i finansijske straže,

bataljon karabinjera i po-

morske snage nepoznate ja-

čine. Sve u svemu, oko

20.000vojnikaioficira.Oku-

pator je smatrao da je to do-

voljno jer je Albanija blizu, a

u njoj je stacionirana IX ar-

mija, koja je bila namijenje-

na, u slučaju potrebe, Jugo-

slaviji i Grčkoj. U to vrijeme

crnogorski gradovi: Rožaje,

Plav, Gusinje, Tuzi i Ulcinj

pripojenisutzv.velikojAlba-

niji, aBokuKotorskuanekti-

rala je Italija. Crna Gora je

tada imala oko 420.000 sta-

novnika, a u ostatku Crne

Gore živjelo je, računalo se,

nešto manje od 300.000 sta-

novnika. U svim sreskim

centrima uspostavljeni su

okupatorski garnizoni, u op-

štinskim centrima – karabi-

njerske i finansijske stanice,

a ponegdje, naročito po seli-

ma, stanice Jugoslovenske

žandarmerije. Pripadnici

puka Jugoslovenske žandar-

merije ostali su na svojim

mjestima,potčinjenibataljo-

nukarabinjera. Čimsuzapu-

cale prve ustaničke puške,

jugoslovenski žandarmi su

većinom pošli svojim kuća-

ma ili su se pridružili ustani-

cima.

PRVEAKCIJE

Prve ustaničke akcije počele

su(13.jula,uzoru)uVirpaza-

ru, đe je bio italijanski garni-

zon od stotinak vojnika, a za-

tim u Čevu i Mišićima, đe su

bile karabinjerske i finansij-

ske stanice. Tog popodneva i

narednih dana ustala je na

oružje sva Crna Gora. Oko

32.000 ustanika našlo se pod

oružjem. U roku od neđelju

dana oslobođeni suVirpazar,

Danilovgrad, Kolašin, Andri-

jevica, Berane, Bijelo Polje,

Šavnik, Žabljak, Grahovo.

Gotovo sva (3/4) CrnaGora.

Nijesu oslobođeni samo Ce-

tinje, Podgorica, Nikšić i

Pljevlja, u unutrašnjosti, i

gradovi u Primorju. Na teri-

toriji pripojenoj Albaniji ni-

jesuvršenepripremezausta-

nak.

Opštenarodni ustanak (pre-

ko10%građana) iznenadio je

ne samo okupatora, nego i

ustaničko rukovodstvo, tako

da nije bilo predviđeno ni

ustaničkorukovodstvo, ni or-

ganizacijavlastinaslobodnoj

teritoriji. Gotovo neđelju da-

na nakon početka prvih oru-

žanihakcija formirana jePri-

vremena vrhovna komanda

nacionalno-oslobodilačkih

trupa za Crnu Goru, Boku i

Sandžak. Nakon ukidanja

okupatorske i domaće vlasti

u oslobođenim gradovima

formirani su privremeni sre-

ski, gradski, a ponegdje i seo-

ski odbori ustaničke vlasti,

prema uputstvu Privremene

vrhovne komande. Bile su iz-

vršene pripreme i za izbor

zemaljskog odbora, ali je ne-

prijateljska ofanziva to one-

mogućila.

ANALIZA

Krajem ustanka, u toku oku-

patorske ofanzive, 8. avgusta

1941. godine, održano je po-

krajinsko partijsko savjeto-

vanje, na kome je izvršena

analiza ustanka. Tom prili-

kom je donesena Rezolucija

ukojojsegovoriiouspjesima

ustanka.„5)Uborbisudemo-

ralisane neprijateljske voj-

ničke snage. Borba protiv go-

lorukog crnogorskog naroda

koji je ustao da se bori za na-

cionalnu slobodu otvara oči

prevarenim neprijateljskim

vojnicima koji su kljukani la-

žima i obmanama svojih ko-

mandanata. Preko tri hiljade

zarobljenih neprijateljskih

vojnika osjetili su da se crno-

gorski narod ne bori protiv

italijanskog naroda, već pro-

tiv svog i njegovog zajednič-

kog neprijatelja – fašizma.

6) U dosadašnjoj oružanoj

borbi koju smovodili, znatno

su vezane neprijateljske sna-

ge (tri kompletne divizije sa

ponoćnimjedinicama i avija-

cijom, uz neznatne gubitke

naših boraca (72). U toku do-

sadašnje borbe naneseni su

neprijatelju teški gubici u

ljudstvu i materijalu (oko

1200mrtvih, toliko ranjenih,

zaplijenjeno je 3000 pušaka,

98 mitraljeza, 56 puškomi-

traljeza, 15 topova, 19 bacača

mina, dva barutnamagazina,

5 kamiona bombi, uništen je

jedan avion, jedan tenk, 81

kamion, 57 motocikla i veliki

broj(količina)vojničkeopre-

me i velika količina namirni-

ca…“ (ZbornikNOR).

Napomenaautora: Ispostavi-

lo se da je za gušenje ustanka

upotrijebljeno sedam ojača-

nih divizija, četiri borbene

grupe i druge pomoćne jedi-

nice. Osim kopnenih snaga i

ratnog vazduhoplovstva

upotrijebljene su i jedinice

mornarice (dvije krstarice,

jedna torpiljerska i zaplije-

njeni brodovi kraljevske ju-

goslovenske vojske, a uče-

stvovali su pripadnici i

neregularnih albanskih tru-

pa izAlbanije, saKosova i tzv.

„vulnetari“sapodručjaPlava,

Gusinja, Rožaja kao i musli-

manska milicija iz Sandžaka.