Table of Contents Table of Contents
Previous Page  12 / 48 Next Page
Information
Show Menu
Previous Page 12 / 48 Next Page
Page Background

12

Pobjeda

Kultura

Ponedjeljak, 26. mart 2018.

Predavanje

dr Irine

Subotić

uBudvi

UNikšiću

veče

posvećeno

Zoltanu

Kodaju

PODGORICA

Predavanje

prof. emeritus dr Irine Subo-

tić „Enformel – umjetnost ili

antiumjetnost?“ biće održano

večeras u 19 časova u budvan-

skoj Modernoj galeriji.

Istoričarka umjetnosti dr

Irina Subotić dugogodišnja je

kustoskinja Muzeja savremene

umetnosti i Narodnogmuzeja

u Beogradu, te profesorica na

više univeziteta u Beogradu i

Novom Sadu. Predavanje će

biti praćeno prezentacijom

brojnih reprodukcija radova

inostranih i domaćih umjet-

nika koji su poslije Drugog

svjetskog rata inicirali i razvijali

ovaj, tada novi umjetnički jezik

vezan u velikoj mjeri za ilozof-

ski diskurs egzistencijalizma i

krize civilizacije.

Predavanje se organizuje

tokom trajanja izložbe slika

„Sjećanje“ Branka Filipovića

Fila (1924 1997), jednog od naj-

značajnijih umjetnika s prosto-

ra bivše Jugoslavije, koji je bio

posvećen enformelu i čije su

slike bile predstavljene širom

sveta, uključujući i Venecijan-

sko bijenale.

R. K.

PODGORICA

Veče posveće-

nomađarskom kompozitoru

Zoltanu Kodaju biće održano

večeras u 19 sati u koncertnoj

sali Muzičke škole „Dara Čoko-

rilo“ u Nikšiću. Zoltan Kodaj

je bio renomirani mađarski

kompozitor, etnomuzikolog

i pedagog poznat po inova-

tivnimmuzičkimnastavnim

metodama. Istaknuta igura

umađarskommuzičkom svi-

jetu, Zoltan Kodaj je najbolje

zapamćen kao kompozitor,

etnomuzikolog i pedagog.

Zajedno sa sunarodnikom i

prijateljemBartokom, on je

začeo integraciju folk muzike

i podigaomeđunarodni status

mađarske muzike kroz plesove

i folk pjesme. Za razliku od

Bartoka, zadržao je konstantan

kontakt s ljudima. Njegov auto-

ritet muzičkog pedagoga jed-

nak je autoritetu kompozitora.

Upravo su njegove inovativne

pedagoške tehnike inspirisale

njegove saradnike da razviju

takozvani Kodaj metod, koji je

koristio prirodni talenat kod

djece. Događaj organizuje

škola „Dara Čokorilo“, a ulaz je

slobodan.

R. K.

»

Piše:

Danilo RADOJEVIĆ

Knjiga eseja „ZamakMišela

deMontenja. Estetskobiće

književnogdjela“ očekivan

jedoprinos esejističko-kri-

tičkomžanruucrnogorskoj

književnosti, za sveonekoji

supratili stvaralački put

usamljene, umneośetljivosti

BorislavaJovanovića.

On je oštar kritičar, precizan i

analitičan, jednako poetskih i

proznihdjela;rezultatnjegovih

anatomskih opservacija su sin-

teze teško dohvatljivih literar-

nihuzlijeta odabranihpisaca.

OSLONCI I SAZNANJA

Svoje novo djelo („inicijalno“)

je posvetio začetniku esejisti-

ke Mišelu de Montenju pa je

njegovo ime unio i u naslov.

Montenjovi eseji postali su, di-

jelom,Jovanovićeviosloncijer

oni nude prozračnost umjesto

apsolutne spoznaje „svega po-

stojećeg“. Jovanović je uočio

značaj opredjeljenjaMišelade

Montenja, da bude izdvojen u

Zamku od svijeta, da stiče sa-

znanja i sazrijeva u biblioteci,

na putu do vlastitog bića. Za-

mak i biblioteka činili suMon-

tenjov kosmos. Ta izdvojenost

velikog esejiste ostavila je sna-

žan utisak na Borislava Jova-

novića jer jeu tomeotkrio slič-

nost sa vlastitom osamom i

izučavanjemknjiževnosti.

Umjetniksâmdolazidosazna-

nja da je estetsko alternativa

njegovoj egzistenciji, zaklju-

čuje Jovanović. Kao potvrdu

za taj stav on ističe trajne vri-

jednosti antičke umjetnosti,

filozofijeigraditeljstva.Tikre-

ativni uzleti svjedoče o čovje-

kovomtrajanjuuuniverzumu,

aestetsko,kakoveliJovanović,

dolazi od ljepotekosmičkog.U

odnosu na te ranije epohe, B.

Jovanovićdoživljavamoderno

doba kao harmoniju haosa.

Definicijuestetskogondovodi

u pitanje, smatra da je neizre-

civa jer se čovjek nalazi izme-

đu „gozbe duha i gozbe ništa-

vila“. Pošto je nemoguće

jednom definicijom sažeti bit

estetskog, Jovanović se kroz

cijelu knjigu vraće tome pro-

blemu i dograđuje svojumisao

novim detaljima. Sabirati ra-

zne definicije estetskog, znači

isticatiosnovnunamjeruauto-

radakreneputemtijehfilozof-

sko-estetskih traganja. To bi

značilo i praćenje, zajedno sa

autorom, razvojamisli o sušti-

ni estetskog, kroz sve epohe u

svjetskoj književnosti.

Nakon relativiziranja opšeg

iskustva, pošto je izveo zaklju-

čakda jenedosljednost prisut-

na u svakoj dosljednosti, Bori-

slav Jovanović vidi „sivilo“ u

Jovanović je iskazao stav da estetsko

ima smisao i kad primalac ne uspijeva

doprijeti do racionalnog jezgra nekog

djela. U prvoj polovini XX stoljeća

nastajala je literatura čiji su autori

pravili napore da ostvare zagonetne

likove i irealne teme. Oni su tražili nove

žanrove i forme naracije, da bi upleli u

svoja semantičko-semiotička kreiranja

književnih ostvarenja - i čitaoca, koji

treba da se pridruži autoru u odgone-

tanju smisla i estetskih supstancija koje

sadrži djelo, što je plod piščeve fantazi-

je i osobite metaforičnosti.

Tragajući za činjenicama koje bi bile

valjana potvrda, i odgonetka, vri-

jednosti i trajnosti nekih književnih i

umjetničkih djela, Jovanović dolazi

do saznanja da ih takvima učini samo

onaj autor koji zaobiđe utilitarnost i

racionalnu projekciju: „Velika književ-

na djela liče na velika sazvježđa“ jer su

rezultat estetskog uobličavanja odre-

đene ideje.

Velikaknjiževnadjelaličenavelikasazvježđa

Borislav Jovanović je zapisao

da je estetsko „nešto što je po

svojoj prirodi izvankanonsko“

pa zato estetika traje i u vreme-

nu čovjekovog obezličavanja.

On dalje zaključuje da je estet-

sko - ilozo ija sama po sebi,

koja je u savremenom stanju

teorije nadišla opažajno, čulno.

Jovanović odriče potrebu za

književnošću i umjetnošću ako

su shvaćene kao slika „druš-

tvene stvarnosti“ jer smatra da

je podržavanje takve

umjetnosti i književno-

sti odbrana vanestet-

skog djelovanja.

Na drugommjestu

on zapisuje i stav da

u umjetnosti ništa ne

nastaje “bez śemena

života”.

Umjetnosti

nemabez

śemenaživota

teoretisanju pa za estetsko,

prateći najnovija shvatanja,

kaže da nije sinonim za lijepo,

nitijeestetikanaukaolijepom,

već o nečemu što je daleko od

običnog, vidljivog i tradicio-

nalnimčulima opazivog.

DUHOVNAMOĆ

U pojmu estetsko Jovanović

nalazi prisustvo semantičke

raznolikosti koja nadilazi do-

sadašnje teorije. On ne vidi u

prirodi pojavu estetskog, već

samo u čovjeku, u njegovoj

„dubljoj recepciji svijeta“, što

znači da estetsko doživljava

kao sažeto iskustvo. Tu spada i

ono iskustvo koje nije izrečeno

umjetničkim djelom. To opre-

djeljenje vodi Jovanovića da

estetsko definiše kao duhovnu

moćkojasenadređujemateriji.

B. Jovanović misli da djelo ne

može nastati kao umjetničko

ako autor tokom stvaranja ne

ośeti ljudsko prisustvo „u sve-

mirskomvremenu“,akonedo-

živi „vanvremenskupredstavu

osebi“. Ipak, tajna svijetaosta-

jeneprozirna.Postavljasepro-

blem položaja estetskog u od-

nosunaništavilo,paJovanović

govori o potrebi održavanja

ravnoteže izmeđuljepote i tra-

gike jer čovjek „balansira iz-

među realnog i nadrealnog“.

To stanje „balansiranja“ pod-

stiče filozofsku i literarnu mi-

sao, koja je slobodnija što je

njen predmet nedovršeniji i

nejasniji. To označava okreta-

nje univerzalnom.

Jovanović se često vraće shva-

tanju estetskog u antičkoj lite-

raturi.OsimnaPlatonu,njego-

vimdjelima„Gozba“i„Fedon“,

o kojima ističe da su sinteza

nauke, filozofije, etike, para-

doksa i estetike - najviše se za-

državanaAristotelu, nanjego-

voj nezaobilaznoj knjizi „O

pjesničkoj umjetnosti“, koja

čini osnovu književno-teoret-

ske literature, naglašavajući

stavove koji predstavljaju Ari-

stotelov otklon od Platonove

misli o negativnom uticaju

književnosti. Docniji usporeni

razvoj evropske teoretske mi-

sli, usrednjemvijeku, učinio je

da postane dominantan Plato-

nov deduktivni stav o ideji kao

izvoru totaliteta. Tome prodo-

ru Platona doprinio je filozof

Plotin (oko 205-270) koji je

imao za uzor Platonovo djelo,

pa je uticao na shvatanje lije-

pog u evropskoj književnosti.

DEFINICIJAESTETIKE

Njemački filozof Aleksander

Gotlib Baumgarten, u studiji

„Filozofske meditacije o ne-

kimaspektimapjesničkogdje-

la“ (1735), analizirao jeproble-

me na koje nailazi filozofija u

naporu da objasni pjesništvo.

Pri kraju te studije Baumgar-

ten je zaključio da naziv pred-

meta o senzitivnoj spoznaji

trebadabudeestetika.Jovano-

vić kaže da je Baumgartenovo

istraživanje i njegova definici-

ja estetike, s obziromna razvoj

te nauke, zadržala elementar-

neantičkepogledejerjeesteti-

ku definisao kao nauku o spo-

znajiośećajnog,tj.istakaojeda

se do ljepote dolazi čulnom

spoznajom. On dalje veli da je

Baumgarten naslutio elemen-

te za tretman estetike kao po-

sebne nauke.

Za definisanje okvirne misli

BorislavaJovanovićaoestetici

literarnog djela bitno je zapa-

ziti jedan njegov zaključak: da

estetikaknjiževnognijemogu-

ća „bez izvanracionalnog poi-

manja svijeta“. Da bi se pribli-

žio oblikovanju vlastite

definicijeestetskog, Jovanović

navodi misao Platonovu, da se

ono najbitnije, kad je u pitanju

fenomen estetskog, nalazi iza

granicapojmljivog, tj. iza „mo-

gućnostipjesničkogiskaza“,to

je ono što ostaje za naslućiva-

nje primalaca. B. Jovanović se

naslanja na misao Bokača, da

poezija treba da prekriva isti-

nu velommistike.

U knjizi eseja „Estetsko biće

književnogdjela“nekolikopu-

ta srijećemo Jovanovićevo

vraćanje antičkoj (helenskoj)

tradiciji, mitskom, filozofsko-

literarnom nasljeđu, koje je

najizdašniji izvorzanastanak i

razvoj evropske književne, fi-

lozofske i estetskemisli.

Dominacijamitološkesvijesti

kod antičkih naroda rađala je

simboliku koja se, dijelom,

prelijevalaudocnije epohe. U

modernomvremenu nastaja-

la su djela u kojima je izgrađi-

vana estetika na drukčijim

simbolima,kaorezultatnovih

eksperimenata. Jovanović

uzima za reprezentativni pri-

mjermetodargentinskogpje-

snika H. L. Borhesa, izdvaja-

jući njegovu priču „Alef“, i

naznačuje je kao ključ za ra-

zumijevanje „svekolike mo-

derne književnosti dvadese-

tog vijeka“. U toj priči Borhes

je (navodno)ugledao, umrač-

nompodrumu, loptu, veličine

dva do tri santimetra, i u njoj

vidio kosmički prostor „u ne-

smanjenoj veličini“.Utoj lop-

ti javilamusepredstava svega

što se zbiva, od vlastitog tijela

do svemira. Za razumijevanje

Borhesove fikcije nužan je

napor čitalaca: iako on uzima

za motive (kao polazište) po-

znate stvari, preko njih želi

pokazatinepoznatoinedoku-

čivo. Borhes potire granice

spoznajnog i isplijeće fanta-

stiku koja ga dovodi u krug

metafizike i nove tajne. A ta

Borhesova tajna otvara mo-

gućnost različitog tumačenja,

štočitaocaostavljapredzago-

netkom postojanja. Pošto je

svaka odgonetka upitna, od-

govori ostaju pod velom fan-

tastike.

KULTBIBLIOTEKE

Pošto je uzeo Mišela de Mon-

tenja kao primjer radoznalog,

istraživačkog duha, Jovanović

ističe i Borhesov kult bibliote-

ke, u kojoj on uporno traga za

izlazom iz lavirinta nepozna-

tog, zemaljskog i kosmičkog. I

Borislav Jovanović, u svojim

esejima, roni po knjigama,

kroz „bespućamisli“ jer ihvidi

kao jedini ubjeg od zaborava.

On svojimestetskimokompo-

nire kroz nepoznate horizon-

te, a traganje za estetskim do-

življava kao čovjekov put do

saznanja svijeta. Istovremeno

to znači i odstupanje od jasno-

će. Iz toga izlazi Jovanovićev

stav prema utilitarnom u um-

jetnosti, da ono ukida univer-

zalnost djela.

Traganjeza filozofskim

određenjemestetskog

Jovanović u svojimesejima roni po knjigama, kroz

„bespućamisli“, jer ih vidi kao jedini ubjeg od zaborava.

On svojimestetskimokomponire kroz nepoznate

horizonte, a traganje za estetskimdoživljava kao

čovjekov put do saznanja svijeta

Pošto je uzeoMišela

deMontenja kao

primjer radoznalog,

istraživačkog duha,

Jovanović ističe i Bor-

hesov kult biblioteke

Borislav Jovanović: „ZamakMišela deMontenja. Estetsko biće književnog djela“